Kunstenbond luidt de noodklok over AI: makers eisen zeggenschap en een eerlijke vergoeding

Maandagochtend klonk er een noodklok in het Haagse Nieuwspoort. De Kunstenbond presenteerde daar het pamflet "Zonder makers geen AI!", met een duidelijke boodschap aan de politiek: de snelle opmars van kunstmatige intelligentie is funest voor creatieve makers, en er moet nu worden ingegrepen. Schrijvers, muzikanten, acteurs en beeldend kunstenaars zien hun werk op grote schaal gebruikt om AI-modellen te trainen, vaak zonder dat zij daar iets voor terugkrijgen.

De bijeenkomst trok politici, makers en vertegenwoordigers van belangenorganisaties. Schrijver en theatermaker Joost Oomen hield een pleidooi voor de aanwezige Kamerleden. Hij vertelde dat hij het knopje om bezwaar te maken tegen het leegtrekken van zijn boeken nog niet heeft gevonden. Geen enkel AI-bedrijf heeft hem ooit gevraagd of hij dat wil, terwijl zijn boeken net als die van honderden andere auteurs door een AI-bedrijf zijn gebruikt.

Wat het pamflet precies vraagt

Het pamflet "Zonder makers geen AI!" bevat een reeks concrete maatregelen. De kern is dat makers zeggenschap moeten krijgen over hun werk. AI-bedrijven zouden toestemming moeten vragen voordat zij werk, stem of beeltenis van een maker gebruiken om een model te trainen. Nu gebeurt dat in de praktijk zelden, en makers merken pas achteraf dat hun werk in een trainingsdataset terecht is gekomen. Daarnaast pleit de Kunstenbond voor eerlijke vergoedingen via een AI-contentheffing en een transitiefonds voor makers in een veranderende arbeidsmarkt.

Een andere eis in het pamflet is dat de overheid zelf alleen zou moeten werken met AI-bedrijven die makersrechten respecteren. Daarmee zou de overheid als grote afnemer druk kunnen uitoefenen op de markt. De boodschap is dat publieke middelen niet moeten belanden bij bedrijven die creatief werk zonder toestemming gebruiken.

Bijna een op de vijf makers voelt de gevolgen al

De zorgen van de Kunstenbond zijn niet theoretisch. Jan Jaap Knol, directeur van de Boekmanstichting, vertelde tijdens de bijeenkomst dat bijna een op de vijf mensen die in de kunstsector werken nu al een verlies aan werk en inkomen door AI ervaart. Dat is een opvallend hoog aandeel, en de verwachting is dat de impact nog veel groter wordt.

Het probleem heeft twee kanten. Aan de ene kant wordt steeds meer creatief werk uitbesteed aan AI. Een opdrachtgever die vroeger een illustrator, tekstschrijver of componist inhuurde, kan nu een AI-systeem een eerste versie laten maken. Aan de andere kant wordt het werk van makers op ongekende schaal gebruikt om diezelfde AI-systemen te trainen, zonder beloning of erkenning.

Kunstenbonddirecteur Ronald Gijsbertsen vatte het zo samen: bij de ontwikkeling van AI verdwijnen de rechten van makers uit beeld. Makers willen zeggenschap over hun werk, vergoedingen wanneer hun werk wordt gebruikt door AI, en collectieve macht tegenover big tech.

Politici beloven actie bij de begrotingsbehandeling

De politici die het pamflet in ontvangst namen, lieten zich duidelijk horen. Kamerlid Barbara Kathmann van PRO noemde het de grootste kunstroof uit de geschiedenis. Zij vindt dat het veel te langzaam gaat in Brussel, waar er volgens haar meer techlobbyisten rondlopen dan Europarlementariërs. Het werk van kunstenaars en andere makers moet volgens haar worden heroverd op AI.

Haar fractiegenoot Mohammed Mohandis was net zo strijdbaar. Hij vindt dat AI-bedrijven moeten betalen voor alles waar ze gebruik van maken. Nederland hoeft daarbij niet per se te wachten op Europa, maar kan zelf het voortouw nemen. Het is eigenlijk al vijf over twaalf, zei hij, maar dat betekent niet dat er bij de pakken moet worden neergezeten.

Van D66 waren Heera Dijk en Sarah El Boujdaini aanwezig. Zij erkenden de urgentie van het pamflet en zeiden toe samen met PRO te willen optrekken om te kijken wat zij voor het auteursrecht kunnen betekenen. El Boujdaini zei dat het toezicht op AI-bedrijven op orde moet komen, zodat bestaande wetgeving in de praktijk ook wordt gehandhaafd.

De AI COPY SHOP als ludieke actie

Na afloop van de bijeenkomst begon de eerste actie meteen in de foyer van Nieuwspoort. Kunstenaar Pinopotato opende daar haar AI COPY SHOP, met onder meer T-shirts met foto's van een steeds grimmiger kijkende Mark Zuckerberg, zachte handdoeken met de algemene voorwaarden van OpenAI erop en koffiemokken met een afbeelding van OpenAI-topman Sam Altman.

De gedachte achter de winkel is een omkering van de rollen. Pinopotato zei dat als grote techbedrijven het werk van creatieve makers stelen, wat nu op ongekende schaal gebeurt, makers op hun beurt ook iets terug kunnen stelen. De producten in haar winkel spelen met dat idee door logo's, bedrijfsnamen, beelden en teksten van AI-bedrijven creatief te hergebruiken.

Zij wees erop dat de algemene voorwaarden van OpenAI, waar streng copyright op zit, op dit moment juridisch beter beschermd zijn dan veel kunstwerken. Dat contrast laat volgens haar precies zien wat er mis is. Haar badges met de tekst "Steel terug van AI" verkopen goed, en vooral de koffiemokken met Sam Altman gaan hard.

Waarom dit debat nu zo fel wordt gevoerd

Het debat over AI en auteursrecht speelt al langer, maar het wordt scherper naarmate AI-systemen beter worden en breder worden ingezet. Makers vinden dat het tempo van nieuwe regels te laag ligt en dat de handhaving tekortschiet. Bestaande wetgeving biedt op papier bescherming, maar in de praktijk is het voor een individuele maker bijna onmogelijk om te controleren of zijn werk in een trainingsdataset zit.

De Kunstenbond ontwikkelde ook een toolkit voor makers, met informatie over hoe zij hun werk kunnen beschermen tegen AI. Tijdens korte panelgesprekken kwamen makers zelf aan het woord. Acteur Jurre Schreuder zei dat het creatieve kapitaal wordt geplunderd.

De vraag die nu op tafel ligt, is of de politiek de beloftes uit Nieuwspoort omzet in concrete maatregelen. De begrotingsbehandeling is het eerste moment waarop D66 en PRO hun belofte kunnen waarmaken.

Veelgestelde vragen

Wat vraagt de Kunstenbond in het pamflet Zonder makers geen AI?

Het pamflet vraagt om toestemming voor het gebruik van werk, stem en beeltenis van makers in AI-training, om eerlijke vergoedingen via een AI-contentheffing, en om een transitiefonds. Ook zou de overheid alleen moeten werken met AI-bedrijven die makersrechten respecteren.

Welke politici hebben het pamflet in ontvangst genomen?

Tweede Kamerleden van D66 en PRO namen het pamflet in ontvangst in Nieuwspoort. Heera Dijk en Sarah El Boujdaini (D66) en Barbara Kathmann en Mohammed Mohandis (PRO) beloofden zich bij de begrotingsbehandeling hard te maken voor het auteursrecht en een betere bescherming van makers.

Hoe groot is de schade voor makers volgens de Boekmanstichting?

Bijna een op de vijf mensen die in de kunstsector werken ervaart nu al een verlies aan werk en inkomen door AI, aldus Jan Jaap Knol van de Boekmanstichting. De verwachting is dat die impact nog veel groter wordt als er niets verandert.